انتشار گزارش توسعه انساني 2004 از سوي سازمان ملل در چند روز گذشته سبب شد خبر بهبود شاخص توسعه انساني در ايران و ارتقاي پنج پله اي ايران در صدر اخبار اجتماعي قرار گيرد و مسوولان با رضايت خاطر به اعلام اين خبر و شرح و توضيح آن بپردازند. به همين بهانه بر آن شديم که در اين گزارش شاخص توسعه انساني را به اختصار توضيح دهيم و نگاهي اجمالي نيز بر گزارش توسعه انساني 2004 داشته باشيم.

دشواري هاي موجود در تعريف توسعه بويژه در شرايطي که به مقايسه در سطح بين المللي نياز باشد، اهميت استفاده از بعضي شاخص هاي کليدي منعکس کننده مجموعه شرايط اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي جوامع را دوچندان کرده است.

زيرا براي مقايسه به هر حال بايد به ابزار اندازه گيري متوسل شد و متغيرهاي موجود را به کميت هاي قابل محاسبه تبديل کرد.

درگذشته نه چندان دور، درآمد سرانه به عنوان معيار سنجش توسعه محسوب مي شود، اما امروزه تمرکز اصلي روي ابعاد انساني توسعه است.

«مردم ثروت واقعي هر كشوري هستند»، اين جمله در ابتداي گزارش توسعه انساني سازمان ملل آمده است. اين گزارش كه از سال ۱۹۹۰ به بعد هر ساله منتشر مي شود، اكنون به مرجع تمام مطالعاتي تبديل شده كه قصد دارد ميزان و جايگاه هر كشور در جهان را از نظر توسعه يافتگي نشان دهد. در ابتداي گزارش پس از ذكر اين نكته كه مردم ثروت واقعي هر كشور مي باشند، آمده است. در حقيقت، هدف اساسي از توسعه، گسترش آزادي هاي انساني است. در اين گزارش هدف بعدي توسعه، افزايش توانمندي هاي افراد براي انتخاب ابزار زندگي معرفي شده است.

شاخص توسعه انساني

بهترين راه براي ارزيابي توسعه يافتگي كشورهاي مختلف جهان رجوع به شاخصي چون درآمد سرانه است. منظور از درآمد سرانه نسبت توليد ناخالص داخلي هر كشور به جمعيت آن كشور است كه تا مدتها تنها معيار توسعه يافتگي بود. اما با تشكيك و انتقادهايي كه به اين شاخص شد، صاحبنظران اقتصادي و اجتماعي شاخصي به نام «شاخص توسعه انساني» يا«Human Developmen Indica tors» كه به اختصار HDI ناميده مي شود را معرفي كردند. به عقيده اين صاحبنظران هرچند رشد اقتصادي ابزار مهمي در توسعه انساني است اما توسعه فقط وابسته به رشد و سطح درآمد نيست.

مطابق نظريه ي رسمي بسياري از نهادهاي بين المللي، « توسعه» و حتي نوع « پايدار» آن معادل رشد اقتصادي تلقي مي شود، هرچند پذيرفته است اين امرمضرات خود را نيز به همراه دارد. اما آيا نبايد به تفکيک اين دو مقوله پرداخت؟ مفهوم « رشد اقتصادي پس رفتي » با ر مشابهي درکشورهاي غني و کشورهاي فقير که فاقد امکانات اوليه مي باشند ، ندارد. اين مباحث که در جنبش جهاني شدن از نوع ديگر مطرح است، با انتقاد از روابط اجتماعي کنوني همراه است.

توسعه ي « پايدار» يا « قابل دفاع »، نظريه ي رسمي سازمان ملل است. مطابق ارزيابي هاي اقتصاددانان بايد رفاه نسل هاي کنوني در شرايطي تامين شود که به رفاه نسل هاي آينده صدمه وارد نکند (١). اما اين مفهوم به قايق نجاتي براي دولتهاي هوادار کشاورزي انبوه و مديران انحصارات بين المللي تبديل شده است، کساني که ذخاير بشري را به هدر مي دهند و زباله هايشان را بدون دغدغه در کشتي هاي بزرگ زباله داني به دريا ها سرازير مي کنند. اين مفهوم در عين حال پناهگاهي شده است براي سازمانهاي غيردولتي درمانده که ديگر نمي دانند چه بايد کرد و يا اقتصادداناني که عاجز از شناخت محدوديت هاي طبيعي جهان ما به هزيان گوئي مشغولند.

نگاه كلي

برنامه ريزي توسعه از دهه ۱۹۵۰ زماني كه اولين برنامه ۵ ساله توسعه مالزي مهيا مي شد به عنوان يكي از وظايف دولت تعيين گرديد. همچنين در سال ۱۹۶۱، واحد برنامه ريزي اقتصادي (EPU) در دفتر نخست وزير تشكيل شد تا برنامه ريزي توسعه با جديت و نظارت بيشتر و بهتري پيگيري شود.

سيستم آماده سازي برنامه هاي ميان و بلندمدت در قالب برنامه هاي پنج ساله باعث حمايت از توسعه ملي مالزي شده است. چنين برنامه هايي باعث مي شود كه بخش خصوصي از سياست ها و استراتژي هاي اقتصادي دولت آگاهي پيدا كند و براساس اين آگاهي برنامه ريزي نمايد.

چكيده:

يكي از معدود كاميابي‌هاي جنبش اكولوژيست در بيست سال گذشته، فهماندن اين نكته مهم به رهبران و دولتمردان سياسي بوده است كه براي كشور‌هاي جنوب، صنعتي سازي دوره‌اي سرآمده است. ولفگانگ ساچس، پژوهشگر اقتصادي اكولوژي، در مصاحبه با روزنامه لوموند به اين مسأله، مفصل‌تر مي‌پردازد.

 شما مفهوم توسعه را شديداً مورد انتقاد قرار مي‌دهيد. چرا؟

«توسعه» مفهومي افول كرده است كه به گذشته تعلق دارد و امروز ديگر نمي‌تواند به عنوان راهنما و خط مشي اقتصادي براي يك كشور مطرح باشد. هيچ كس نمي‌داند واقعاً توسعه چيست. از هر كسي مي‌ خواهيد سوال كنيد. مطمئناً با پاسخهاي مختلفي رو به رو مي‌شويد. چرا؟

رقابت جوهري است كه اقتصاد را پويا و كارآمد مي كند و هر چه شاخص هاي رقابتي بودن يك اقتصاد بالاتر باشد آن اقتصاد توانا تر و توسعه يافته تر است. مجمع جهاني اقتصاد اخيرا در گزارشي درجه رقابت پذيري كشورهاي جهان را منتشر كرد كه ايران جايي در ميان ۱۰۲ كشوري كه واجد بيشترين درجه رقابت پذيري بودند، نداشت.

رقابت خلاقيت را افزايش مي دهد و فعالان اقتصادي را وادار مي كند تا با افزايش بهره وري و نوآوري ضمن كسب سود و سهم بيشتر ، كالا و خدمات بهتري به مصرف كنندگان عرضه كنند. اقتصاد ايران به جز در برخي بخش ها به طور عمده در اختيار دولت و نهادهاي وابسته به دولت است و اين امر به كاهش آزادي اقتصادي و رقابت پذيري منجر مي شود كه حاصل آن كندي سرمايه گذاري و رشد اقتصاد ايران است.

300 ميليارد دلار درآمد نفتي نيجريه در چهل سال گذشته فقر را در اين كشور كاهش نداده است.

مردم بزرگترين كشور صادركننده نفت در آفريقا در شرايطي روزگار مي گذرانند كه در اين مدت سطح درآمد 70 درصد آنان از يك دلار در روز فراتر نرفته است.

در آنگولا دومين كشور صادركننده نفت آفريقا طي 5 سال گذشته 4 ميليارد دلار درآمد دولت مفقود شد و حسابداران نتوانستند سرنوشت آن را اعلام كنند. در نروژ شركت نفتي استات اويل به پرداخت رشوه متهم شد و اين مسأله خسارات سنگين و جبران ناپذيري به سهامداران شركت وارد كرد. اين بحران ها همه نشان مي دهد كه بايد اقدامي كرد تا از وارد آمدن خسارت هاي بيشتر جلوگيري شود.

يكي از دست اندركاران تجارت جهاني مي گويد: سالها پيش دست اندركاران شركت ها مي گفتند، تجارت، تجارت است و به دولت ها مربوط مي شود كه درآمدهاي خود را چگونه هزينه كنند. اما امروز درك مي كنند كه شما نمي توانيد خود را از محيط اطراف جدا كنيد، شما جزيي از جامعه هستيد.

در كنارتأثير دين بر توسعه ،فر آيندهاي توسعه نيز بر مفهوم سازي دوباره ساختارهاي اصلي تفكر ودر نتيجه دين تأثير گذاشته است.

گفت وگوهاي توسعه منجر به پيدايش دوالگوي مشخص تعيير مذهبي گرديده است .ارتباط قوي بين دين و اقتصاد در قرن بيستم عمدتاً از نوع ارتباطي است كه در آن اهميت آموزش استدلال اقتصادي به جامعه مطرح مي باشد. مدل ها ي توسعه سرمايه داري و اجتماعي ،هر دو منجر به سكولاريزه شدن فرهنگها شده اند .

ارزش گذاري بر انتخاب فردي تا حدود سكولاريزه شدن در سرمايه گذاري را محقق كرده است .

تأكيد بر طبيعت فردي عقايد مذهبي ،جدايي دين از اقتصاد و سياست را ممكن ساخت منتهي به فرآيند سكولاريزه شدن دو لتها گرديد .بنابر اين ،پروتستانيسم به عنوان بستر رويش سرمايه گذاري،بنيان نيستي خود را بنيان نهاد.مدلهاي ماركسيستي توسعه ، جايگاه ويژه اي براي اقتصاد قائل شده اند ودين را مانند ديگر جنبه هاي فرهنگ به عنوان بخشي از ساخت پيچيده وبر مبناي اقتصاد در نظر گرفته اند .بنابر اين مار كسيسم ،سكو لاريسم را به عنوان يكي از اهدافش مدنظر دارد .باقرار دادن ايمان در يك ((استدلال جهاني))كه خارج ازتأثيرات مذهبي است ،در بيشتر جاهاي دنيا افراد در حال افزايش ارتباط خود را ار دين صريح و اظهار شده قطع كرده اند .(1982Wilson )

صنعت‌ داراي‌ ابعاد و جوانب‌ متفاوت‌ و گاه‌ متضادي‌ است‌ كه‌ با وجود مجهولات‌ متعدد بايد در پي‌ راه‌حل‌هاي‌ چندجانبه‌ و چندگانه‌يي‌ آن‌ بود تا شناخت‌ كاملي‌ از اين‌ بخش‌ مولد به‌ دست‌ آيد و اين‌ كلاف‌ در هم‌ تنيده‌ را بتدريج‌ باز كرد. هر تلاشي‌ كه‌ بتواند بخشي‌ از اين‌ گره‌ صنعتي‌ در كشور را بگشايد، قطعا به‌ يافتن‌ در گردآوري‌ مجموعه‌يي‌ از شناخت‌ و راهكارها كمك‌ خواهد كرد.

اين‌ مهم‌ نيازمند دستيابي‌ به‌ آگاهي‌ و دانايي‌ است‌أ آگاهي‌ از آنچه‌ كه‌ هست‌ و از آنچه‌ كه‌ بايد باشد زيرا آگاهي‌ سرآغاز فرهمندي‌ و فرزانگي‌ است‌.

به‌ هر حال‌، در طول‌ بيش‌ از يك‌ قرن‌ كه‌ از پيدايش‌ صنعت‌ در كشورمان‌ مي‌گذرد با افت‌ و خيزها، دشواري‌ها و امكانات‌، فرصت‌ و تهديدها به‌ حيات‌ خود استمرار بخشيده‌ است‌. با هدف‌ اينكه‌ به‌ فضاي‌ وسيع‌تري‌ براي‌ اثبات‌ كارآمدي‌ و اثرگذاري‌ و ايفاي‌ نقش‌ بيشتر در اقتصاد ملي‌ دست‌ يابد.

مديريت و عامل انساني، مهم ترين دليل تحولاتي است كه امروزه بشر در همه زمينه ها شاهد آن است.

امروزه بشر به اين نتيجه رسيده كه حتي يك نفر هم مي تواند براي رسيدن به توسعه، نقش مهم و موثري داشته باشد. در اين نوشتار، انديشه ها و تجارب آكيو موريتا، مدير و كارآفريني كه نقش مهمي در توسعه شركت سوني و كشورش داشته، مورد توجه قرار گرفته است.

آكيو موريتا، از بزرگ ترين پايه گذاران عصر ديجيتال است. وي بنيانگذار شركت سوني، غول صنعت الكترونيك و فناوري اطلاعات در جهان امروزي به شمار مي رود. شركت او، اكنون به عنوان مظهر و رمز فناوري ممتاز و كيفيت عالي صنعت ژاپن شناخته مي شود .  همت والاي او و دوست و همكارش ايبوكا، از خاكسترهاي ويرانه هاي جنگ جهاني دوم، شركتي جهاني را پديد آورد   كه رهبري بلامنازع اختراعات پي درپي و عرضه محصولات و وسايل الكترونيكي صوتي و   تصويري و فناوري اطلاعات را در اختيار خود گرفت و در سال2003 با 161 هراز و100نفر كارمند، فروش 62 ميليارد دلاري را به دست آورد، در حالي كه در سال 1946 موريتاي 25 ساله، شركت را يك شركت تعمير راديوهاي دست دوم با500 دلار سرمايه (000/190 ين) و20 نفر تاسيس كرد.

مقدمه

پيش ازپرداختن به مفهوم «توسعه اطلاعاتي» يا به قول مانوئل كاستلز«شيوه اطلاعاتي توسعه» (Informational mode of Development) وذكر ويژگيها وپارامترهاي آن، ضروري است مراد از واژه «توسعه» ونگاه اين نوشتار به‌آن روشن شود.

واژه «توسعه» در اواخر دهه 1940 و اوايل دهه1950ميلادي، درحالي كه كشورهاي آسيايي، افريقايي وامريكاي لاتين درتلاش رهايي ازگرداب فقر ممتد وهمه‌گير بودند، پا به عرصه وجود نهاد [1]. به دنبال آن تعابير ونظريات متعدد ومتفاوتي مطرح شد كه وجه مشابهت اصلي آنها تكيه بر ابعاد اقتصادي شكاف ميان كشورهاي شمال وكشورهاي جنوب بود. اما امروزه دركنار شكاف اقتصادي، شكافهايي جديد ناشي ازعصر جديد مطرح مي‌شوند: عصر ديجيتال شكاف ديجيتالي وعصر دانش‌مداري محور شكاف دانايي را به‌وجود آورده است. نگاه به توسعه بايد با مختصات زمانه وعصر خود سازگاري داشته باشد؛ نمي‌توان درعصر موسوم به «عصر اطلاعات» ازتوسعه با ويژگيهاي عصر صنعتي صحبت كرد. ازهمين رو توسعه ازمنظر اين نوشتار دلالت برفرايند همزمان بهبود شاخصهاي زندگي، دگرگوني ساختاري درنظام توليد وتوان رقابت دراقتصاد جهاني دارد. سؤالي كه درپي اين تعريف طرح مي‌شود اين است كه ازميان شيوه‌هاي مرسوم توسعه ازقبيل توسعه صنعتي، توسعه كشاورزي وتوسعه اطلاعاتي كدام بيش ازهمه اولاً با واقعيات ومقتضيات زمانه همخواني دارد و ثانياً قادربه برآورده ساختن انگاره‌هايي است كه درذيل تعريف توسعه بيان شد؟

يكى از مباحث اساسى جامعه‏شناسى بحث علل پيشرفت وانحطاط جامعه است به اين معنا كه چگونه يك جامعه ترقى مى‏كند و چگونه و چرا جامعه‏اى سقوط مى‏كند، ناگفته نماند مفهوم پيشرفت و انحطاط روشن است و نياز به بيان ندارد آن چه كه مهم است، آن است كه تفسيرى صحيح از پيشرفت و انحطاط ارائه گردد.

علل و عوامل پيشرفت و انحطاط تبيين شود و روشن شود كه اگر جامعه‏اى پيشرفت كرد چگونه مى‏توان آن پيشرفت را حفظ كرد و از سقوط و انحطاط آن جلوگيرى كرد و آن را از سقوط نجات داد.

قرآن در تفسير انحطاط و ترقى سبك خاصى دارد كه با جهان‏بينى و بينش آن هماهنگ است.

از ديدگاه قرآن كسانى كه بينش مادى دارند پيشرفت را از نظر اقتصادى به پيشرفت اقتصادى و رفاهى و از نظر سياسى به سياست بازى مى‏دانند. از باب مثال وقتى كه ادعاى پيشرفت و پيروزى آل فرعون را مطرح مى‏كند پيروزى و پيشرفت را در سياست بازى آن مى‏داند و گفته آن‏ها را چنين نقل مى‏كند:

«قد افلح اليوم من استعلى ؛(1) هر كه اهل استعلا و برترى‏طلبى بود به فلاح و رستگارى مى‏رسد».

عوامل پيشرفت

علل و عواملى كه در پيشرفت انسان و جوامع انسانى مؤثر است فراوان است برخى طبيعى است و برخى فكرى است و برخى اجتماعى و برخى روحى و معنوى كه در دين از آن‏ها سخن به ميان آمده است.